उसाच्या टोकाला काळी, चाबकासारखी लांब पट्टी निघाली तर ती काणी (Whip smut) असू शकते. चाबूक फुटण्याआधी पिशवीत बंद करा, बेट उपटून नष्ट करा आणि या शेताचे बेणे घेऊ नका. 10% पेक्षा जास्त प्रादुर्भाव असेल तर खोडवा ठेवू नका.
काणी कशी ओळखावी?
तमिळनाडू कृषी विद्यापीठाच्या (TNAU) पानानुसार ही लक्षणे पाहा:
- चाबूक: उसाच्या टोकातून 25 ते 150 सेमी लांब चाबकासारखी रचना निघते.
- पडदा: सुरुवातीला चाबूक चांदीसारख्या पातळ पडद्याने झाकलेला असतो. आत काळी भुकटी असते.
- ऊस: प्रादुर्भावित ऊस पातळ होतो. सुरुवातीला कांडी लांब आणि नंतर लहान होतात.
- बेट: विशेषतः खोडव्यात बाजूचे डोळे जास्त फुटतात आणि पाने अरुंद, ताठ राहतात.
एक बेट संपूर्ण शेतासाठी धोकादायक कसे ठरू शकते?
दक्षिण आफ्रिकेतील संशोधन संस्था SASRI च्या माहितीनुसार प्रादुर्भावित बेटातून अब्जावधी बीजाणू बाहेर पडतात. वाऱ्याने ते शेजारच्या शेतापर्यंत जाऊ शकतात. पाऊस आणि पाटाच्या पाण्यानेही पसरतात. बीजाणू फुटणाऱ्या डोळ्यांना आणि नव्या फुटव्यांना प्रादुर्भाव करतात, म्हणून लागवडीनंतर आणि तोडणीनंतरचा काळ महत्त्वाचा आहे. प्रादुर्भावित बेण्यामुळेही रोग नव्या शेतात जातो. कोरड्या जमिनीत बीजाणू किमान 6 महिने टिकू शकतात.
शेतात चाबूक दिसला तर आता काय करावे?
- चाबूक बंद करा: चाबूक झटकू नका. त्यावर गोणपाट किंवा प्लास्टिकची पिशवी चढवून हळूच बंद करा. TNAU नुसार नंतर पिशवी 1 तास उकळत्या पाण्यात ठेवावी.
- बेट काढा: रोगी पूर्ण बेट उपटून जाळून नष्ट करा. इतर बेटांवर चाबकाची भुकटी पडू नये याची काळजी घ्या.
- पुन्हा पुन्हा पाहा: SASRI दर 4 ते 8 आठवड्यांनी शेत तपासायला सांगते. एकदा साफ केल्यावरही नवे बेट निघू शकते.
- मोजणी करा: शेताच्या वेगवेगळ्या भागांत 100 बेटे मोजा. त्यात किती रोगी आहेत ते लिहा. खोडव्याचा निर्णय या आकड्यावरून होईल.
खोडवा ठेवावा की नाही?
TNAU चा सल्ला आहे की 10% पेक्षा जास्त प्रादुर्भाव असेल तर खोडवा ठेवू नये. म्हणजे 100 बेटांपैकी 10 पेक्षा जास्त बेटांत चाबूक असेल तर शेत खोडव्यासाठी योग्य नाही. प्रादुर्भाव कमी असला तरी नियमित तपासणी चालू ठेवा. खोडवा कमी फुटला तर थंडीत खोडवा कमी फुटला तर हेही वाचा.
शेत रिकामे करताना जुने बुडखे नीट काढा. SASRI म्हणते की राहिलेली बेटे पुन्हा फुटू शकतात आणि नंतर प्रादुर्भावाचा स्रोत ठरतात. शेवटचे फुटलेले बेट काढल्यानंतर किमान 3 महिने शेत रिकामे ठेवण्याचा सल्ला ती देते. शक्य असेल तर लागवडीच्या दोन आठवडे आधी शेताला पाणी द्या, म्हणजे जमिनीतील बीजाणू फुटून मरतील.
बेणे घेताना काय काळजी घ्यावी?
- बेणे: काणी असलेल्या शेतातून बेणे अजिबात घेऊ नका. तपासलेल्या, निरोगी शेतातूनच घ्या.
- गरम पाणी: TNAU 50°C च्या गरम पाण्यात 30 मिनिटे किंवा 52°C मध्ये 18 मिनिटे प्रक्रिया सांगते. तापमान अचूक राहण्यासाठी thermometer आणि योग्य टाकी लागते. ही सोय कुठे मिळेल ते कृषी विज्ञान केंद्रात विचारा.
- Variety: प्रतिकारक जात फायदेशीर आहे, पण SASRI नुसार जास्त प्रादुर्भावाच्या दबावात तिच्यातही रोग येऊ शकतो. आपल्या भागासाठी सध्या कोणती जात योग्य आहे ते कृषी विद्यापीठाकडून जाणून घ्या.
- तूर: TNAU नुसार सऱ्यांमध्ये तूर घेतल्याने पुढील प्रसार कमी होऊ शकतो.
लाल कूज काणीपेक्षा वेगळा रोग आहे. त्याच्या ओळखीसाठी लाल कूज कशी ओळखावी वाचा. औषधाच्या निवडीसाठी स्थानिक कृषी अधिकाऱ्याला विचारा.
प्रश्न आणि उत्तरे
10% प्रादुर्भाव कसा मोजावा?
शेताच्या वेगवेगळ्या भागांत 100 बेटे मोजा. त्यापैकी 10 पेक्षा जास्त बेटांत चाबूक असेल तर TNAU च्या सल्ल्यानुसार खोडवा ठेवू नका.
चाबूक फक्त कापला तर चालेल का?
फक्त कापल्याने बेटातील प्रादुर्भाव जात नाही आणि कापताना भुकटी उडू शकते. आधी पिशवीत बंद करा आणि बेट उपटून नष्ट करा.
स्रोत: TNAU Agritech: Sugarcane smut · SASRI: Managing smut in sugarcane
*शेतकऱ्यांचे निकाल हे त्यांचे स्वतःचे अनुभव आहेत, हमी नाही. जमीन, पाणी, हवामान आणि काळजी यानुसार निकाल बदलतात.
तुमच्या उसासाठी थेट सल्ला हवा आहे?
तुमची सध्याची crop stage (Plantation, पहिले पाणी, Herbicide, 2–4 leaves) सांगा आणि program बद्दल जाणून घ्या.