ਗੰਨੇ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਚਾਬੁਕ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਕਾਂਗਿਆਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਕਦਮ

9 ਨਵੰਬਰ 2026 · ਗਫ਼ਾਰ ਲਾਈਆ, Gujarat Bio Organics Pvt. Ltd.

ਗੰਨੇ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੇ ਕਾਲੀ, ਚਾਬੁਕ ਵਰਗੀ ਲੰਮੀ ਪੱਟੀ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਂਗਿਆਰੀ (Whip smut) ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਾਬੁਕ ਫਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਝੁੰਡ ਪੁੱਟ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤ ਦਾ ਬੀਜ ਨਾ ਲਓ। 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁੱਢੀ ਨਾ ਰੱਖੋ।

ਕਾਂਗਿਆਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੀਏ?

ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (TNAU) ਦੇ ਪੰਨੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਲੱਛਣ ਦੇਖੋ:

• ਚਾਬੁਕ: ਗੰਨੇ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੋਂ 25 ਤੋਂ 150 ਸੈਮੀ ਲੰਮੀ ਚਾਬੁਕ ਵਰਗੀ ਬਣਤਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
• ਪਰਤ: ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚਾਬੁਕ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ ਪਤਲੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਕਾਲਾ ਧੂੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਗੰਨਾ: ਲਾਗ ਵਾਲਾ ਗੰਨਾ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੋਰੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੋਟੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਝੁੰਡ: ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁੱਢੀ ਵਿੱਚ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਧ ਫੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਤੰਗ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਝੁੰਡ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ SASRI ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰਬਾਂ ਬੀਜਾਣੂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਲ ਦੇ ਖੇਤ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਾਣੂ ਫੁੱਟਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਵੀ ਰੋਗ ਨਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਣੂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6 ਮਹੀਨੇ ਟਿਕ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਚਾਬੁਕ ਦਿਸੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ?

• ਚਾਬੁਕ ਬੰਦ ਕਰੋ: ਚਾਬੁਕ ਨੂੰ ਝਟਕੋ ਨਾ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੋਰੀ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਥੈਲੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਹੌਲੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰੋ। TNAU ਮੁਤਾਬਕ ਫਿਰ ਥੈਲੀ ਨੂੰ 1 ਘੰਟਾ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ।
• ਝੁੰਡ ਕੱਢੋ: ਰੋਗੀ ਪੂਰਾ ਝੁੰਡ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸਾੜ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਦੂਜੇ ਝੁੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਬੁਕ ਦਾ ਧੂੜਾ ਨਾ ਡਿੱਗੇ।
• ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖੋ: SASRI ਹਰ 4 ਤੋਂ 8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਂ ਝੁੰਡ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਗਿਣਤੀ ਕਰੋ: ਖੇਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 100 ਝੁੰਡ ਗਿਣੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਰੋਗੀ ਹਨ, ਲਿਖ ਲਓ। ਮੁੱਢੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਸੇ ਅੰਕੜੇ ਤੋਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਮੁੱਢੀ ਰੱਖੀਏ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?

TNAU ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁੱਢੀ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਯਾਨੀ 100 ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿੱਚ ਚਾਬੁਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖੇਤ ਮੁੱਢੀ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਲਾਗ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਜਾਂਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ। ਮੁੱਢੀ ਘੱਟ ਫੁੱਟੇ ਤਾਂ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢੀ ਘੱਟ ਫੁੱਟੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।

ਖੇਤ ਖਾਲੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁੱਢ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢੋ। SASRI ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਚੇ ਝੁੰਡ ਮੁੜ ਫੁੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਫੁੱਟੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3 ਮਹੀਨੇ ਖੇਤ ਖਾਲੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬੀਜਾਣੂ ਫੁੱਟ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣ।

ਬੀਜ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖੀਏ?

• ਬੀਜ: ਕਾਂਗਿਆਰੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਬੀਜ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਲਓ। ਜਾਂਚੇ ਹੋਏ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤ ਤੋਂ ਹੀ ਲਓ।
• ਗਰਮ ਪਾਣੀ: TNAU 50°C ਦੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ 30 ਮਿੰਟ ਜਾਂ 52°C ਵਿੱਚ 18 ਮਿੰਟ ਦੀ ਸੋਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਸਹੀ ਰਹੇ ਇਸ ਲਈ thermometer ਅਤੇ ਠੀਕ ਟੈਂਕੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇਗੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋ।
• Variety: ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਲਾਭ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ SASRI ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਧ ਰੋਗ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੋਗ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਹੁਣ ਕਿਹੜੀ ਕਿਸਮ ਠੀਕ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਜਾਣੋ।
• ਅਰਹਰ: TNAU ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਆੜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਅਰਹਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲਾਲ ਸੜਨ ਕਾਂਗਿਆਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਲਾਲ ਸੜਨ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੀਏ ਪੜ੍ਹੋ। ਦਵਾਈ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ।

ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ

10% ਲਾਗ ਕਿਵੇਂ ਗਿਣੀਏ?

ਖੇਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 100 ਝੁੰਡ ਗਿਣੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਬੁਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ TNAU ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੁਤਾਬਕ ਮੁੱਢੀ ਨਾ ਰੱਖੋ।

ਕੀ ਚਾਬੁਕ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਟ ਦੇਣੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ?

ਸਿਰਫ਼ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਝੁੰਡ ਦੀ ਲਾਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕੱਟਦੇ ਸਮੇਂ ਧੂੜਾ ਉੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਝੁੰਡ ਪੁੱਟ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਸਰੋਤ: TNAU Agritech: Sugarcane smut · SASRI: Managing smut in sugarcane

*ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਹਨ, ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਨਤੀਜੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।