ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਿੱਧੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਰਸਰੀ ਦੇ ਬੂਟੇ: ਬੀਜ ਬਚਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝੋ

9 ਨਵੰਬਰ 2026 · ਗਫ਼ਾਰ ਲਾਈਆ, Gujarat Bio Organics Pvt. Ltd.

ਬੀਜ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਨਾ ਬੀਜੋ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ trial ਵਿੱਚ 2 ਤੋਂ 3 ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜੰਮ ਅਤੇ ਝਾੜ ਘੱਟ ਮਿਲਿਆ। ਬੱਚਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਅੱਖ ਤੋਂ ਨਰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਬੂਟੇ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦੇਖੋ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਰਸਰੀ ਅਤੇ ਲੁਆਈ ਦੀ ਵਾਧੂ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਗਿਣ ਲਓ।

ਫ਼ਰਕ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ "ਇੱਕ ਅੱਖ" ਨਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

• ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਿੱਧੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ: ਛੋਟਾ ਟੁਕੜਾ ਸਿੱਧਾ ਸਿਆੜ ਵਿੱਚ। ਜੰਮ ਖੇਤ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਨਰਸਰੀ ਦੇ ਬੂਟੇ (Settling): ਇੱਕ ਅੱਖ ਜਾਂ bud chip ਤੋਂ ਨਰਸਰੀ ਵਿੱਚ ਬੂਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ। ICAR-IARI ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ Indian Farming ਦੇ 2025 ਦੇ ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੇ ਬੂਟੇ 25 ਤੋਂ 35 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ bud chip ਦੇ ਬੂਟੇ 6 ਤੋਂ 8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ trial ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਿਲਿਆ?

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ Faridkot ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ trial ਹੋਇਆ। ਨਤੀਜਾ 2013 ਵਿੱਚ Journal of Sugarcane Research ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ।

• 3 ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ: ਜੰਮ 31.6%, ਝਾੜ 64.7 ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ।
• 2 ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ: ਜੰਮ 32.2%, ਝਾੜ 64.9 ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ।
• 1 ਅੱਖ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਿੱਧੇ: ਜੰਮ 25.1%, ਝਾੜ 48.1 ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ।

ਇਸ trial ਵਿੱਚ 2 ਅਤੇ 3 ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਦਿਸਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤਾਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਵਿਕਲਪ ਹਨ। ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੱਖ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਇਸ trial ਵਿੱਚ ਝਾੜ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਿਆ।

ਨਰਸਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਕਿੰਨਾ ਬਚਦਾ ਹੈ?

Indian Farming ਦੇ 2025 ਦੇ ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:

• ਆਮ 2 ਤੋਂ 3 ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ: ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 6 ਤੋਂ 8 ਟਨ, ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀਘਾ ਲਗਭਗ 1 ਤੋਂ 1.3 ਟਨ।
• ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੇ ਬੂਟੇ (Spaced transplanting): ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 1 ਤੋਂ 2 ਟਨ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀਘਾ ਲਗਭਗ 160 ਤੋਂ 320 ਕਿਲੋ।
• Bud chip: ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 8 ਤੋਂ 10 ਕੁਇੰਟਲ, ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀਘਾ ਲਗਭਗ 130 ਤੋਂ 160 ਕਿਲੋ।

ਉਸੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ 90 x 90 ਸੈਮੀ ਜਾਂ 120 x 60 ਸੈਮੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ ਬੀਜ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖ਼ਰਚੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 20% ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੱਚਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਬੱਚਤ ਨਾਲ ਨਰਸਰੀ ਦੀ ਥਾਂ, ਪਾਣੀ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਲੁਆਈ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਾ ਕੇ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰੋ।

ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਤਰੀਕਾ ਚੁਣੋ?

• ਚੰਗੇ ਬੀਜ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾ ਹੋਵੇ: 2 ਤੋਂ 3 ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਪੜ੍ਹੋ।
• ਨਵੀਂ variety ਦਾ ਬੀਜ ਘੱਟ ਹੋਵੇ: ਘੱਟ ਬੀਜ ਨਾਲ ਵੱਧ ਖੇਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਰਸਰੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਕੰਮ ਦੇ ਹਨ।
• ਗੈਪ ਭਰਨ ਲਈ: ਥੋੜ੍ਹੇ polybag ਬੂਟੇ ਤਿਆਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਖੋ ਗੈਪ ਕਿਵੇਂ ਭਰੀਏ।
• ਨਰਸਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ: ਰੋਜ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕੋ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ 2 ਤੋਂ 3 ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ ਹੀ ਰੱਖੋ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬੀਜ ਹੈ। ਲਾਲ ਸੜਨ ਜਾਂ ਕਾਂਗਿਆਰੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਅੱਖ ਜਾਂ ਟੁਕੜੇ ਨਾ ਲਓ। ਜੰਮ ਵਿੱਚ ਗੈਪ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ Germination ਗੈਪ ਕਿਉਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ।

ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਜਵਾਬ

ਕੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਸਿੱਧੇ ਬੀਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?

ਬੀਜ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ trial ਵਿੱਚ 2 ਤੋਂ 3 ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜੰਮ ਅਤੇ ਝਾੜ ਘੱਟ ਮਿਲਿਆ। ਬੀਜ ਬਚਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਰਸਰੀ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦੇਖੋ।

ਨਰਸਰੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਲਾਈਏ?

Indian Farming ਦੇ ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੇ ਬੂਟੇ 25 ਤੋਂ 35 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ bud chip ਦੇ ਬੂਟੇ 6 ਤੋਂ 8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਬੀਜ ਦੀ ਬੱਚਤ ਨਾਲ ਝਾੜ ਵਧਦਾ ਹੈ?

ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ। ਬੱਚਤ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਝਾੜ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ, variety ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ: Singh, Singh, Kumar (PAU): Effects of seed rate, sett size and seed treatment on spring planted sugarcane, Journal of Sugarcane Research 3(1), 2013 · Nagargade et al. (ICAR-IARI): Advanced seed multiplication and planting techniques, Indian Farming 75(12), 2025 · Rana et al.: Multi-ratooning in sugarcane, Indian Farming 71(5), 2021

*ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਹਨ, ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਨਤੀਜੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।